CHỌN LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP KHI KHỞI NGHIỆP

Đặt nền móng pháp lý đúng từ đầu để startup không vấp ngã khi gọi vốn hay khi nhà sáng lập chia tay

---

Ba người bạn cùng lớp lập một startup phần mềm, chia đều mỗi người một phần ba bằng một cái bắt tay. Mười tám tháng sau, một người nghỉ để đi du học, vẫn giữ nguyên một phần ba công ty. Khi nhà đầu tư đầu tiên ngỏ ý rót vốn, câu hỏi đầu tiên trong buổi thẩm định là: vì sao một người không còn làm việc lại nắm 33% cổ phần và công ty có quyền mua lại phần đó không? Không ai trả lời được, vì chưa từng có văn bản nào. Thương vụ dừng lại ở đó.

Nhiều nhà sáng lập nghĩ rằng việc pháp lý chỉ cần làm sau khi gọi được vốn. Thực tế ngược lại: phần lớn nền tảng pháp lý phải được chuẩn bị từ rất sớm và hoàn tất trước khi nhà đầu tư bước vào thẩm định. Xử lý đúng ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với chữa cháy về sau và một hồ sơ pháp lý lỏng lẻo có thể làm đổ vỡ thương vụ vào phút chót.

Bài viết gồm năm mục. Mục 1 trình bày lộ trình pháp lý ban đầu của một startup. Mục 2 bàn về thỏa thuận giữa các nhà đồng sáng lập và cơ chế trao quyền theo thời gian. Mục 3 nói về bảo mật, điều khoản không cạnh tranh và cách giải quyết tranh chấp. Mục 4 hướng dẫn đăng ký doanh nghiệp và các nghĩa vụ ban đầu theo quy định hiện hành. Mục 5 so sánh các loại hình doanh nghiệp và gợi ý cách chọn cho startup.

1. Lộ trình pháp lý ban đầu

Các việc pháp lý của một startup không diễn ra cùng lúc mà nối tiếp nhau theo một trình tự hợp lý (Hình 1). Đi đúng trình tự giúp mỗi bước dựa trên bước trước, chẳng hạn chỉ chọn được loại hình doanh nghiệp phù hợp khi các nhà sáng lập đã thống nhất ai sở hữu bao nhiêu và có định gọi vốn hay không.

Hình 1. Lộ trình pháp lý ban đầu của một startup.

Trước khi bắt đầu, nhà sáng lập nên thiết lập quan hệ với một tư vấn pháp lý, lý tưởng là trước khi cần đến trong tình huống khẩn cấp. Tiêu chí chọn gồm kinh nghiệm làm việc với startup, hiểu biết về ngành, mức phí minh bạch và sự hợp tính để trao đổi cởi mở. Với startup ít vốn, một cách tiếp cận hợp lý là kết hợp: dùng biểu mẫu chuẩn hoặc dịch vụ pháp lý trực tuyến cho những việc đơn giản, lặp lại và dành ngân sách cho luật sư chuyên môn ở những việc phức tạp, rủi ro cao (Bagley & Dauchy, 2018). Với các thủ tục về sáng chế và nhãn hiệu, nên tìm đến các tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.

2. Thỏa thuận đồng sáng lập và trao quyền theo thời gian

Mâu thuẫn giữa các nhà sáng lập là một trong những nguyên nhân thất bại phổ biến nhất của startup và phần lớn có thể phòng ngừa bằng một thỏa thuận rõ ràng ngay từ đầu (Wasserman, 2012). Mục này trình bày nội dung của thỏa thuận ấy và cơ chế trao quyền theo thời gian đi kèm.

2.1. Thỏa thuận cần những gì

Ở Việt Nam, thỏa thuận giữa các nhà đồng sáng lập thường được thể hiện qua điều lệ công ty kết hợp với một thỏa thuận cổ đông hoặc thỏa thuận thành viên riêng. Bảng 1 liệt kê những nội dung cần thống nhất bằng văn bản.

Bảng 1. Nội dung cốt lõi của thỏa thuận giữa các nhà đồng sáng lập

Với công ty cổ phần, cần lưu ý thêm một quy định của Luật Doanh nghiệp: các cổ đông sáng lập phải cùng nhau nắm ít nhất 20% tổng số cổ phần phổ thông được quyền chào bán khi đăng ký doanh nghiệp và trong ba năm kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, việc cổ đông sáng lập chuyển nhượng cổ phần phổ thông cho người không phải cổ đông sáng lập phải được Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (Quốc hội, 2020a, Điều 120). Hiểu quy định này giúp các nhà sáng lập thiết kế thỏa thuận phù hợp ngay từ đầu.

2.2. Trao quyền theo thời gian (vesting)

Tình huống ở đầu bài là lý do cơ chế trao quyền theo thời gian (vesting) ra đời. Theo cơ chế này, cổ phần của một nhà sáng lập hay nhân sự chủ chốt chỉ thực sự thuộc về họ dần dần theo thời gian gắn bó. Lịch trình điển hình kéo dài bốn năm với mốc một năm đầu: rời đi trước một năm thì không nhận được phần nào; sau mốc đó, cổ phần được trao dần theo tháng hoặc theo quý. Vesting bảo vệ công ty và những người ở lại khỏi việc một người rời đi sớm nhưng vẫn giữ phần lớn cổ phần.

Ở Việt Nam, vesting là thông lệ hợp đồng chứ không phải quy định bắt buộc của luật. Vì vậy cần thiết kế nó trong khuôn khổ Luật Doanh nghiệp, chẳng hạn qua thỏa thuận cổ đông, điều kiện hạn chế chuyển nhượng hoặc chương trình cổ phần cho người lao động. Đây là việc nên làm cùng luật sư, vì cách thể hiện cụ thể quyết định thỏa thuận có thực thi được hay không.

3. Bảo mật, không cạnh tranh và tranh chấp

Cách tốt nhất để thắng một vụ kiện là không phải ra tòa. Phần lớn tranh chấp có thể phòng tránh bằng vài nguyên tắc đơn giản: thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ hợp đồng, tránh để doanh nghiệp thiếu vốn trầm trọng và đưa mọi thỏa thuận quan trọng thành văn bản, kể cả với người thân quen.

Hai công cụ thường dùng để bảo vệ doanh nghiệp là thỏa thuận bảo mật (NDA) và điều khoản không cạnh tranh (non-compete). Ở Việt Nam, thỏa thuận bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ giữa người sử dụng lao động và người lao động được pháp luật thừa nhận (Quốc hội, 2019, Điều 21). Ngược lại, điều khoản không cạnh tranh hạn chế quyền làm việc của người lao động sau khi nghỉ việc còn nhiều tranh cãi, vì quyền làm việc và tự do chọn việc làm được Hiến pháp bảo vệ; hiệu lực của chúng phụ thuộc vào phạm vi, thời hạn và tính hợp lý và tòa án đã có những phán quyết khác nhau. Vì thế, startup nên dựa chủ yếu vào thỏa thuận bảo mật và các biện pháp giữ bí mật kinh doanh hơn là trông cậy vào một điều khoản không cạnh tranh quá rộng.

Khi tranh chấp đã phát sinh, kiện tụng tại tòa thường tốn kém và kéo dài, đặc biệt bất lợi với startup. Hòa giải và trọng tài thương mại, chẳng hạn qua Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), thường nhanh hơn, kín đáo hơn và giữ được quan hệ kinh doanh. Nên ghi sẵn phương thức giải quyết tranh chấp trong các hợp đồng quan trọng.

4. Đăng ký doanh nghiệp và nghĩa vụ ban đầu

Sau khi các nhà sáng lập đã thống nhất, bước tiếp theo là chính thức khai sinh doanh nghiệp. Một quy tắc đơn giản nhưng quý giá: nếu không chắc một hoạt động có cần giấy phép hay điều kiện gì không, hãy hỏi cơ quan quản lý hoặc tư vấn pháp lý trước khi triển khai.

4.1. Đăng ký doanh nghiệp

Để hoạt động dưới hình thức doanh nghiệp, nhà sáng lập phải đăng ký để được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, trên đó có mã số doanh nghiệp đồng thời là mã số thuế. Theo Nghị định số 168/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp được nộp tại Cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính cấp tỉnh nơi đặt trụ sở chính, hoặc nộp trực tuyến qua Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp; riêng hộ kinh doanh đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp (Chính phủ, 2025). Tên doanh nghiệp không được trùng hoặc gây nhầm lẫn với tên đã đăng ký. Cần nhớ rằng tên doanh nghiệp khác với nhãn hiệu; một cái tên đã đăng ký kinh doanh vẫn có thể xâm phạm nhãn hiệu của người khác (xem bài Sở hữu trí tuệ cho startup theo pháp luật Việt Nam).

4.2. Ngành nghề có điều kiện

Luật Đầu tư quy định một danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh và một danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện (Quốc hội, 2020b). Với ngành có điều kiện, doanh nghiệp phải đáp ứng các điều kiện nhất định và trong nhiều trường hợp phải có thêm giấy phép trước khi hoạt động, chẳng hạn an toàn thực phẩm với ngành ăn uống, hay giấy phép trong giáo dục, tài chính, dược phẩm, công nghệ tài chính. Kiểm tra ngành nghề của mình thuộc nhóm nào là việc nên làm sớm, vì hoạt động khi chưa đủ điều kiện có thể bị xử phạt nặng, thậm chí đình chỉ.

4.3. Thuế, hóa đơn và lao động

Sau khi đăng ký, doanh nghiệp còn một số nghĩa vụ ban đầu: hoàn tất đăng ký thuế, sử dụng hóa đơn điện tử theo quy định, kê khai và nộp thuế đúng hạn; khi bắt đầu thuê người, phải ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động và tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (Quốc hội, 2019). Những việc này mang tính hành chính, nhưng tuân thủ chỉn chu ngay từ đầu giúp tránh tiền phạt và tạo nền tảng minh bạch, điều nhà đầu tư rất coi trọng khi thẩm định. Vì chính sách thuế và lệ phí thay đổi khá thường xuyên, hãy kiểm tra quy định hiện hành tại thời điểm thành lập.

5. Chọn loại hình doanh nghiệp

Chọn loại hình doanh nghiệp không phải quyết định vĩnh viễn, vì doanh nghiệp có thể chuyển đổi loại hình về sau, nhưng chọn đúng từ đầu tiết kiệm chi phí và tránh rắc rối. Mục này điểm qua các loại hình theo Luật Doanh nghiệp và gợi ý cách chọn.

5.1. Năm yếu tố cần cân nhắc

Khi chọn loại hình, nhà sáng lập nên cân nhắc năm yếu tố: chi phí thành lập và chi phí tuân thủ; chế độ trách nhiệm (hữu hạn hay vô hạn); cách bị đánh thuế; số lượng và loại nhà đầu tư muốn thu hút; và khả năng huy động vốn trong tương lai. Hai yếu tố quan trọng nhất với startup đổi mới sáng tạo thường là mức bảo vệ tài sản cá nhân và khả năng gọi vốn từ bên ngoài (Hình 2).

Hình 2. Chọn loại hình doanh nghiệp theo hai câu hỏi chính.

5.2. Các loại hình phổ biến

Hộ kinh doanh là hình thức phổ biến cho kinh doanh quy mô nhỏ, do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình làm chủ và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Doanh nghiệp tư nhân do một cá nhân làm chủ, chủ doanh nghiệp chịu trách nhiệm vô hạn. Cả hai đều đơn giản, chi phí thấp, nhưng có hai hạn chế lớn với startup tham vọng: rủi ro kinh doanh lan sang tài sản cá nhân và không thể huy động vốn bằng cách phát hành cổ phần.

Công ty hợp danh phải có ít nhất hai thành viên hợp danh là cá nhân, cùng chịu trách nhiệm vô hạn và liên đới; có thể có thêm thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn góp. Công ty hợp danh không được phát hành chứng khoán và thường phù hợp với dịch vụ chuyên môn dựa trên uy tín cá nhân như luật, kiểm toán.

Công ty trách nhiệm hữu hạn rất phổ biến ở giai đoạn đầu nhờ gọn nhẹ. Có hai dạng: một thành viên (một tổ chức hoặc cá nhân làm chủ) và hai thành viên trở lên (từ 2 đến 50 thành viên). Điểm hấp dẫn là trách nhiệm hữu hạn: thành viên chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn đã góp. Hạn chế là công ty không được phát hành cổ phần, chỉ có thể phát hành trái phiếu theo điều kiện luật định.

Công ty cổ phần có vốn điều lệ chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần, có ít nhất ba cổ đông và không giới hạn số tối đa; cổ đông chịu trách nhiệm hữu hạn. Khác biệt then chốt là công ty cổ phần được phát hành cổ phần, cổ phiếu, trái phiếu để huy động vốn, có thể có nhiều loại cổ phần (phổ thông và ưu đãi) và có thể niêm yết (Quốc hội, 2020a). Bảng 2 tóm tắt các loại hình.

Bảng 2. So sánh các loại hình doanh nghiệp phổ biến tại Việt Nam

5.3. Lựa chọn cho startup định gọi vốn

Với startup đổi mới sáng tạo có ý định gọi vốn mạo hiểm, công ty cổ phần thường là lựa chọn phù hợp nhất: dễ chia nhỏ và chuyển nhượng quyền sở hữu, có thể phát hành cổ phần ưu đãi cho nhà đầu tư và thuận tiện để lập quỹ cổ phần cho người lao động (xem bài Định giá startup và pha loãng cổ phần qua các vòng gọi vốn). Nhiều startup bắt đầu bằng công ty TNHH vì gọn nhẹ, rồi chuyển đổi sang công ty cổ phần khi chuẩn bị gọi vốn. Cách này hợp lý nếu được lên kế hoạch trước, để không phải làm thủ tục chuyển đổi gấp gáp giữa lúc đàm phán.

Về thuế, cần nhớ lợi nhuận của công ty chịu thuế thu nhập doanh nghiệp và khi chia cổ tức cho cổ đông là cá nhân, phần cổ tức còn chịu thuế thu nhập cá nhân, tạo ra một dạng đánh thuế hai lần ở cấp cổ đông cá nhân. Mức thuế suất và các ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp khoa học công nghệ thay đổi theo thời gian, nên hãy kiểm tra quy định hiện hành và hỏi chuyên gia khi lập kế hoạch. Một số startup gọi vốn quốc tế còn lập công ty mẹ ở nước ngoài; đây là quyết định phức tạp về thuế và pháp lý, cần tư vấn chuyên sâu trước khi làm.

Kết luận

Nền móng pháp lý của một startup không cần tốn kém, nhưng cần làm đúng thứ tự và làm sớm. Bắt đầu bằng một thỏa thuận đồng sáng lập rõ ràng, có cơ chế trao quyền theo thời gian và điều khoản xử lý khi một người rời đi. Bảo vệ thông tin quan trọng bằng thỏa thuận bảo mật thay vì trông cậy vào điều khoản không cạnh tranh quá rộng. Đăng ký doanh nghiệp, kiểm tra ngành nghề có điều kiện và tuân thủ nghĩa vụ thuế, lao động ngay từ đầu. Cuối cùng, chọn loại hình theo hai câu hỏi then chốt: cần bảo vệ tài sản cá nhân đến đâu và có định gọi vốn từ bên ngoài không. Với startup định gọi vốn mạo hiểm, câu trả lời thường là công ty cổ phần, hoặc công ty TNHH với kế hoạch chuyển đổi rõ ràng. Làm tốt những việc này, khi nhà đầu tư bước vào thẩm định, hồ sơ pháp lý sẽ là điểm cộng thay vì lý do để thương vụ dừng lại.

Đọc thêm

• Founder-Problem Fit và độ hợp giữa đội sáng lập với vấn đề
• Sở hữu trí tuệ cho startup theo pháp luật Việt Nam
• Định giá startup và pha loãng cổ phần qua các vòng gọi vốn
• Các vòng gọi vốn và nguồn vốn cho startup
• Kế hoạch kinh doanh cho startup và mười câu hỏi cần trả lời

Tài liệu tham khảo

Bagley, C. E., & Dauchy, C. E. (2018). The entrepreneur's guide to law and strategy (5th ed.). Cengage Learning. https://www.cengage.com/c/the-entrepreneur-s-guide-to-law-and-strategy-5e-bagley-dauchy/9781285428499

Chính phủ. (2025). Nghị định số 168/2025/NĐ-CP ngày 30 tháng 6 năm 2025 về đăng ký doanh nghiệp. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=214334

Quốc hội. (2019). Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=198540&classid=1&typegroupid=3

Quốc hội. (2020a). Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=200447&classid=1&typegroupid=3

Quốc hội. (2020b). Luật Đầu tư số 61/2020/QH14. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=200449&classid=1&typegroupid=3

Wasserman, N. (2012). The founder's dilemmas: Anticipating and avoiding the pitfalls that can sink a startup. Princeton University Press. https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691158303/the-founders-dilemmas